Nadciśnienie tętnicze a trekking wysokogórski to temat ważny, bo dotyczy ~30% populacji 50+. Dobra wiadomość: kontrolowane nadciśnienie NIE wyklucza wyprawy do 5500 m. Zła wiadomość: wysokość zwiększa ciśnienie o 10–20 mmHg, niektóre leki hipotensyjne tracą skuteczność, a niektóre zwiększają ryzyko HAPE. W artykule: fizjologia, bezpieczne i ryzykowne leki, protokół monitoringu ciśnienia w terenie, kiedy odwołać wyprawę.
W pigułce — nadciśnienie i góry
- Nadciśnienie kontrolowane (<140/90 na lekach) — kompatybilne z trekkingiem do 5500 m
- Wysokość podnosi ciśnienie o 10–20 mmHg przez aktywację układu współczulnego i endothelinę
- Bezpieczne leki: inhibitory ACE (ramipril, enalapril), ARB (losartan), długo działające nifedypina — bonus: profilaktyka HAPE
- Ryzykowne leki: beta-blokery (zmniejszają zdolność do aklimatyzacji), diuretyki (ryzyko odwodnienia)
- Monitorowanie: ciśnieniomierz nadgarstkowy (100–150 zł), pomiary 2× dziennie
- Przeciwwskazania: źle kontrolowane nadciśnienie, wartości >180/110, niedawny zawał, niewydolność serca
Jak wysokość wpływa na ciśnienie krwi
Mechanizm — aktywacja układu współczulnego
Hipoksja aktywuje chemoreceptory kłębka szyjnego, które stymulują układ współczulny. Efekt: wzrost wyrzutu katecholamin (adrenalina, noradrenalina), skurcz naczyń krwionośnych, przyspieszenie akcji serca. Ciśnienie skurczowe rośnie typowo o 10–20 mmHg, rozkurczowe o 5–10 mmHg. Efekt utrzymuje się przez tygodnie lub miesiące na wysokości — bez pełnej adaptacji jak przy wentylacji.
Endothelina-1 i skurcz naczyń
Hipoksja stymuluje uwalnianie endoteliny-1 z komórek śródbłonka — silny skurcz naczyń krwionośnych obwodowych. Ten sam mechanizm leży u podstaw HAPE (skurcz naczyń płucnych) i skurczu tętniczek palców/uszu w mrozie. U pacjenta z nadciśnieniem to dodatkowy element patofizjologii zwiększający ryzyko.
Poliglobulia — lepkość krwi
Po 2–4 tygodniach wysokości >4000 m hematokryt rośnie z 42% do 55–65%. Lepsze utlenowanie, ale krew staje się lepka — co zwiększa opór obwodowy i podnosi ciśnienie. To główny powód, dlaczego na długich wyprawach (Everest, Aconcagua) nadciśnienie może się pogorszyć nawet przy odpowiednich lekach.
Leki hipotensyjne — który wybrać na wyprawę
Inhibitory ACE (rekomendowane)
- Ramipril 5–10 mg/dobę, enalapril 10–20 mg/dobę, lizynopryl 10–20 mg/dobę
- Działanie: blokują RAAS, rozszerzają naczynia, nie wpływają na aklimatyzację
- Dodatkowe korzyści: kardioprotekcja, działanie przeciwzapalne
- Działania niepożądane: suchy kaszel (5–15%), hiperkaliemia (rzadko)
- Uwaga: jeśli masz ACEi — kontynuuj bez zmian
ARB (sartany, alternatywa dla ACEi)
- Losartan 50–100 mg/dobę, telmisartan 40–80 mg/dobę, walsartan 80–160 mg/dobę
- Zalety: jak ACEi ale bez kaszlu; kardioprotekcja, nefroprotekcja
- Dobre w wyprawach — często lepiej tolerowane niż ACEi przy długotrwałym wysiłku
Nifedypina długo działająca (double-duty)
- Nifedypina XL/Retard 30–60 mg/dobę lub amlodypina 5–10 mg/dobę
- Podwójna korzyść: obniża ciśnienie systemowe I jest profilaktyką HAPE (zmniejsza opór naczyń płucnych)
- Idealny wybór dla pacjenta z nadciśnieniem planującego wyprawę >4000 m
- Działania niepożądane: obrzęki kostek, bóle głowy na początku leczenia
Beta-blokery (ostrożnie)
- Bisoprolol, metoprolol, nebiwolol — najczęściej używane
- Problem: zmniejszają maksymalne tętno wysiłkowe (HRmax), co upośledza tolerancję wysiłku na wysokości
- Mechanizm: beta-blokery blokują kompensacyjną tachykardię, organizm nie może zwiększyć dowozu tlenu proporcjonalnie do wysiłku
- Decyzja: jeśli beta-bloker jest ze wskazań kardiologicznych (po zawale, migotanie przedsionków) — kontynuuj i ogranicz wyprawy do 3500–4000 m; jeśli tylko do ciśnienia — zamień na ACEi/ARB 2 miesiące przed wyprawą
Diuretyki (bardzo ostrożnie)
- Hydrochlorotiazyd, indapamid, furosemid
- Problem: zwiększają ryzyko odwodnienia (spożycie wody na wyprawie jest i tak wyzwaniem)
- Ryzyko: hipokaliemia, zaburzenia elektrolitowe, odwodnienie + nasilenie gęstości krwi (hematokryt)
- Decyzja: zmiana na ACEi/ARB przed wyprawą; jeśli konieczny — zmniejsz dawkę o 50%, monitoruj mocz (kolor)
Pomiar ciśnienia w terenie
- Ciśnieniomierz nadgarstkowy (Omron, Microlife) — 100–150 zł, lekki (150 g), działa na 2× AAA
- Protokół: pomiar rano po przebudzeniu przed wysiłkiem i wieczorem w obozie, 2 pomiary w odstępie 2 min, bierz medianę
- Norma docelowa na wyprawie: <150/95 (mniej rygorystyczna niż w dolinie)
- Czerwona flaga: >180/110, bóle głowy + zawroty, zaburzenia widzenia — to sygnał przełomu nadciśnieniowego, ewakuacja
- Fałszywy wzrost: zimno, stres, wysiłek — poczekaj 10 min w ciepłym namiocie przed pomiarem
Kiedy NIE jechać w góry wysokie
- Nadciśnienie źle kontrolowane (>160/100 na aktualnych lekach)
- Zawał serca w ciągu 6 miesięcy
- Niewydolność serca (frakcja wyrzutowa <50%, NYHA II+)
- Niekontrolowane migotanie przedsionków z szybką akcją komór
- Retinopatia nadciśnieniowa stadium III/IV
- Niewydolność nerek (GFR <60) — ryzyko pogorszenia
W tych przypadkach: konsultacja kardiologa, wyprawy do 2500–3000 m, unikanie >4000 m.
Najczęściej zadawane pytania
Czy na beta-blokerze mogę iść na Kilimandżaro?
Tak, ale z zastrzeżeniami. Kilimandżaro 5895 m na beta-blokerze jest możliwe, ale oczekuj: 1) mniejszej tolerancji wysiłku (HRmax obniżone o 20-30 bpm); 2) wolniejszej aklimatyzacji (mniej wentylacji kompensacyjnej); 3) większego zmęczenia. Zaleca się: zamiana na ACEi/ARB 2 miesiące przed wyprawą JEŚLI beta-bloker jest tylko do ciśnienia. Jeśli po zawale lub przy migotaniu przedsionków – kontynuuj beta-bloker, ale wydłuż harmonogram Kilimandżaro o 1-2 dni (np. 8 dni zamiast 6).
Czy amlodypina (blocker kanałów wapniowych) pomoże w HAPE?
Tak, przynajmniej teoretycznie. Nifedypina SL/retard 30 mg jest standardową profilaktyką HAPE (Bärtsch 2005) – efekt wazodylacyjny tętnicy płucnej. Amlodypina 5-10 mg/dobę działa podobnie, choć ma mniej badań w tym wskazaniu. Jeśli amlodypina jest twoim lekiem na nadciśnienie – kontynuuj, dostaniesz bonusową profilaktykę HAPE. Bezwzględnie: nie odstawiaj nifedypiny/amlodypiny przed wyprawą. Jeśli lekarz chce przełączyć cię na inny lek 3 miesiące przed wyprawą >4000 m – poproś o pozostawienie amlodypiny lub dodanie nifedypiny jako profilaktyki HAPE.
Mam nadciśnienie i biorę HCT. Czy mogę na Everest Base Camp?
Tak, ale zmień HCT. Hydrochlorotiazyd (HCT) to diuretyk zwiększający utratę wody i elektrolitów. Na wyprawie: 1) odwodnienie jest i tak problemem (suche powietrze, intensywny oddech, trudny dostęp do wody); 2) hipokaliemia dodatkowo osłabia mięśnie; 3) gęstość krwi rośnie przez poliglobulię – dodatkowe odwodnienie pogarsza reologię. Rekomendacja: konsultacja kardiologa 3 miesiące przed wyprawą, zmiana HCT na losartan 50 mg lub ramipril 5 mg. EBC jest z tym lekiem bezpieczne.
Ile ciśnienie wzrasta na 5000 m?
Typowo skurczowe o 10-20 mmHg, rozkurczowe o 5-10 mmHg w porównaniu z ciśnieniem w dolinie. Mechanizm: aktywacja układu współczulnego przez hipoksję (chemoreceptory kłębka szyjnego), wzrost poziomu katecholamin, skurcz naczyń (endotelina-1). Efekt utrzymuje się przez cały pobyt na wysokości – NIE adaptuje się jak wentylacja. U pacjenta z dobrze kontrolowanym nadciśnieniem to oznacza docelowo ~140/90 zamiast 125/80 w dolinie. Dlatego docelowe <150/95 na wyprawie jest realistyczne.
Mam przełom nadciśnieniowy w trekkingu – co robić?
Przełom (BP >180/110 + objawy: bóle głowy, zawroty, zaburzenia widzenia, duszność, bóle w klatce) to stan zagrożenia życia. Protokół: 1) Natychmiast połóż się, unieś nogi, spokojnie oddychaj. 2) Jeśli masz kaptopryl SL (Capoten 25 mg) – podjęzykowo, efekt w 15-30 min. 3) Tlen jeśli dostępny. 4) Ewakuacja satelitarna/heli – to NIE jest sytuacja do marszu. 5) Nie dawać furosemidu jako pierwszy wybór (za ostre działanie). W apteczce pacjenta z nadciśnieniem zawsze: kaptopryl SL 25 mg (3-4 tabletki).
Źródła
- Parati G, Revera M, Giuliano A, et al. Effects of acetazolamide on central blood pressure, peripheral blood pressure, and arterial distensibility at acute high altitude exposure. Eur Heart J. 2013;34(10):759–766.
- Mingji C, Onakpoya IJ, Perera R, et al. Relationship between altitude and the prevalence of hypertension. Heart. 2015;101(13):1054–1060.
- Wilderness Medical Society 2019 Guidelines.
- ESC/ESH 2023 Guidelines for the management of arterial hypertension.
Uwaga: Pacjent z nadciśnieniem wymaga konsultacji kardiologa 3 miesiące przed wyprawą wysokogórską, ewentualnej zmiany leków i ciągłego monitorowania. Ten artykuł ma charakter informacyjny. Numery ratunkowe: 112, TOPR 601 100 300.